วันนี้มีอะไรมาให้อ่านกันค่ะ
หัวเรื่องอาจดูห่างไกลความสนใจของใครหลายคน แต่เชื่อว่าเมื่ออ่านแล้วจะพบว่าสนุกเพลินใจดีไม่น้อย

เมื่อครั้งไปฝึกงานที่พนมเปญปลายปีก่อน แล้วมีเวลาว่างเหลือเพียงหนึ่งวันก่อนเครื่องบินจะออกในตอนเย็น พยายามหาที่ไปอยู่หลายแห่ง ก่อนจะนึกถึงกูรูด้านศิลปะกัมพูชาอย่างพี่วิชชุ (นักการทูตหนุ่มจากสถานเอกอัครราชทูตไทย ณ กรุงพนมเปญ รุ่นเผาสถานทูต ^^) ที่กรุณาแนะนำสถานที่ท่องเที่ยวที่ไม่ไกลจากพนมเปญนักให้ พร้อมกำกับกำชาหลายอย่าง ทั้งเส้นทาง รายละเอียดทางประวัติศาสตร์ และ "ไฮไลท์" ของโบราณสถานในจังหวัดตาแก้ว ซึ่งเพียงแค่ฟังใจก็เตรียมสนุกไปก่อนหน้า

และเมื่อได้ไปเห็นจริงๆ ก็ไม่ผิดหวัง เหล่าปราสาทที่กูรูแนะนำล้วนสร้างความประทับใจไม่ยิ่งหย่อนไปกว่าที่ใดที่เคยไปเยี่ยมชม เมื่อกลับมารีบไปขอบพระคุณพี่วิชชุ พร้อมเอารูปไปยืนยัน (ว่าไปมาจริงๆ นะคะพี่...ฮา) จึงได้ทราบว่า พี่วิชชุมีโครงการจะเขียนบทความเกี่ยวกับปราสาทในจังหวัดตาแก้วอยู่ ยังไงอาจจะได้ใช้รูปของพลอยเป็นรูปประกอบ.. โอ้โห ฟังแล้วหัวใจชุ่มชื่น รู้สึกราวกับหนูตัวจ้อยได้รับพรวิเศษจากราชสีห์ แหมมันช่าง "เท่ห์" ดีจริงๆ

การณ์ล่วงเลยเป็นหลายเดือน กระทั่งสัปดาห์ก่อนได้รับเอกสารจากพี่วิชชุ เป็นวารสารเมืองโบราณฉบับล่าสุด ซึ่งมีบทความของพี่วิชชุ และรูปถ่ายของตัวเองปรากฎอยู่
หัวใจแช่มชื่นโดยพลัน

และนี่คือบทความในวารสารฉบับนั้นค่ะ

หลายปราสาทที่ตาแก้ว: วันเดียวก็เที่ยวได้

พนมจิโซร์จากระยะไกล (ภาพ : วิชชุ เวชชาชีวะ, เมษายน ๒๕๔๔)

เมื่อครั้งทำงานอยู่ที่กรุงพนมเปญ หากวันหยุดใดที่ต้องพาผู้มาเยือนเปลี่ยนบรรยากาศออกไปนอกเมือง สถานที่หนึ่งซึ่งเรามักคิดถึงก็คือเขาพนมจิโซร์ ซึ่งมีปราสาทโบราณตั้งอยู่ริมหน้าผาสูง

หนทางไปก็ไม่ยากเย็นอะไร จับทางหลวงหมายเลข ๒ ไปเรื่อยๆ จนเมื่อได้ระยะทางประมาณ ๖๒ กิโลเมตรจากพนมเปญ ก็ให้ดูทางแยกด้านซ้ายมือซึ่งจะมีป้ายชื่อสถานที่ เลี้ยวไปตามถนนลูกรังเส้นนี้อีกราว ๕ กิโลเมตร ภาพที่เห็นจะเป็นภูเขาซึ่งมีความสูงราว ๓๘๐ เมตรตั้งตระหง่านอยู่ หากเลี้ยวซ้ายเข้าสู่ตีนเขาพนมจิโซร์ด้านนี้ก็จะพบกับบันไดทางขึ้นซึ่งสร้างใหม่อยู่ถึงสองทาง

บันไดด้านทิศตะวันตกเป็นบันไดตรง มีจำนวน ๑๘๐ ขั้น ส่วนบันไดด้านทิศใต้เป็นบันไดเวียน มีจำนวน ๔๐๘ ขั้น

อย่างไรก็ดี มุมมองจากทิศตะวันตกหรือทิศใต้นี้จะไม่พบปราสาทพนมจิโซร์ซึ่งถูกบดบังด้วยเหลี่ยมเขาและแมกไม้เบื้องบน ดังนั้น หากอดใจไม่เข้าสู่ตีนเขาทันที แต่อดทนตรงต่อไปตามถนนซึ่งค่อนข้างจะขรุขระ ก็จะได้พบกับทัศนียภาพอันน่าตื่นตายิ่งขึ้นของทั้งธรรมชาติและร่องรอยอารยธรรม

แล่นรถเลยภูเขามาตามถนนเส้นเดิมซึ่งเบนออกไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้นิดๆ เราจะพบเห็นภาพด้านข้างและด้านหน้าของเขาพนมจิโซร์ท่ามกลางท้องทุ่งเขียวสดและบึงน้ำที่เต็มไปด้วยบัวชมพู ริมผาเบื้องบนเขาปรากฏเป็นภาพหมู่อาคารสีน้ำตาลเรียงรายอยู่บนแนวฐานยาวสองระดับ พร้อมทางบันไดที่ทอดตัวลงซอยหน้าผาชันออกเป็นเส้นสายลดหลั่นไล่ลงมาเรื่อยๆ จนถึงพื้นล่าง

บางครั้งที่ผมเดินทางไปพนมจิโซร์ ผมจะขอให้คนรถหาทางเลี้ยวจากถนนเส้นนี้เข้าสู่ถนนอัดดินด้านซ้าย แล้ววิ่งขนานไปกับแนวเขาด้านตะวันออกเพื่อหาจุดเผชิญหน้ากับภูเขา ที่นั่น มีอาคารใหญ่ก่อด้วยศิลาแลงตั้งอยู่ โดยมีแนวถนนเก่าวิ่งออกจากอาคารเข้าสู่โคปุระที่ตีนบันไดทางขึ้นปราสาทพนมจิโซร์อย่างพอเหมาะพอดี ถนนนี้ทำหน้าที่เป็นแกนหลักของผังบริเวณอันกว้างใหญ่ซึ่งถือเอาภูเขาทั้งลูกเป็นจุดศูนย์กลางโดยมีกลุ่มอาคารเทวสถานทำหน้าที่เสมือนเป็นมงกุฎสวมอยู่เบื้องบน

โคปุระชั้นนอกสุด ปราสาทพนมจิโซร์ มองเห็นบันไดและกลุ่มปราสาทเบื้องหลัง (ภาพ : วิชชุ เวชชาชีวะ, เมษายน ๒๕๔๔)

สำหรับอาคารศิลาแลงขนาดใหญ่ซึ่งคงเป็นโคปุระชั้นนอกสุดนี้มีผังเป็นรูปกากบาท มีประตูทางเข้าทุกด้าน ปีกด้านข้างหรือด้านยาวยืดออกไปเป็นสองระยะ แต่ละระยะมีช่องเปิด (หน้าต่าง/ประตู) อยู่สามช่อง ที่น่าสนใจก็คือเหนือกรอบหน้าต่างมีแนวหินทรายสีส้มวางซ้อนอยู่ เหมือนเจตนาจะแกะสลักลวดลาย แต่ยังไม่ทันได้ลงมือ (จนบางคนสงสัยว่ามีใครแอบมาใส่แทนลวดลายประดับที่ถูกแกะออกหมดแล้วหรือเปล่า)

นอกจากหน้าที่นำสายตาในเชิงภูมิสถาปัตย์แล้ว โคปุระชั้นนอกสุดนี้ก็อาจเป็นสถานที่ประทับพักหรือประกอบพิธีกรรมก่อนขึ้นสู่เทวสถานบนยอดเขาด้วย ทั้งนี้ แม้ว่าสภาพอาคารโดยรวมจะค่อนข้างทรุดโทรม แต่ก็ยังคงเค้าของความโอ่อ่าอยู่พอสมควร ปัจจุบัน ตรงกลางอาคารมีมณฑปปูนยุคใหม่ก่อขึ้น ดูแย้งกับอาคารเดิมอย่างแปลกตา

เป็นที่น่าเสียดายว่าผู้มาเยือนพนมจิโซร์ส่วนใหญ่มักมาไม่ถึงโคปุระชั้นนอกสุดซึ่งตั้งประจันหน้ากับภูเขาและปราสาทเบื้องบนแห่งนี้ เหตุผลอาจเป็นเพราะไม่ทราบ หรือไม่อยากเสียเวลากับหนทางวิบาก แต่สำหรับผมแล้ว การได้ชมปราสาทพนมจิโซร์จากตำแหน่งอันจำเพาะนี้ ถือเป็นประสบการณ์ที่อิ่มเอมและติดตรึงอยู่ในความทรงจำเสมอ เมื่อเงยหน้ามองภูเขาจากแนวถนนที่วิ่งออกจากอาคาร ปราสาทพนมจิโซร์เหมือนถูกยกลอยขึ้นแขวนค้างไว้กับแนวเขาลำเนาไม้ให้ได้พินิจชมจนสมใจ

หลังจากใช้เวลาพอสมควรที่บริเวณโคปุระแล้ว ก็ขอพาท่านนั่งรถย้อนกลับมาตีนเขาเพื่อขึ้นบันไดไปชมปราสาทเบื้องบน คนขี้เกียจอย่างพวกเราขอเลือกบันไดด้านตะวันตกเพราะมีจำนวนขั้นบันไดน้อยกว่าด้านใต้มาก

ปราสาทประธานของพนมจิโซร์ที่ได้รับการดัดแปลงให้เป็นวัด

ค่อยๆ เดินขึ้นมาพักใหญ่ ก็จะถึงยอดเขาซึ่งบรรยากาศสดชื่นด้วยร่มไม้และสายลมโชย สิ่งก่อสร้างแรกๆ ที่เห็นคงจะเป็นแนวระเบียงคดก่อด้วยศิลาแลง ทำหน้าที่เสมือนเป็นกำแพงไปด้วยในตัว

ระเบียงคดนี้มีขนาดกว้างยาวประมาณ ๔๕ คูณ ๕๐ เมตร หันด้านทึบออกสู่ภายนอก ส่วนด้านในมีลักษณะเป็นช่องหน้าต่างขนาดใหญ่เต็มผนังเรียงรายไปตลอดแนว ตัวระเบียงมีประตูทางเข้าสองแห่งอยู่ตรงกลางของด้านตะวันออกและตะวันตก ส่วนแนวระเบียงทิศเหนือและใต้แม้จะมีประตูอยู่ตรงกลางเช่นกัน แต่หันช่องเปิดด้านเดียวเข้าสู่พื้นที่ภายในเท่านั้น

ภายในระเบียงคดประกอบด้วยสิ่งก่อสร้างน้อยใหญ่อยู่แปดหลัง มีรูปลักษณ์หลากหลายปะปนกัน อาคารประธานซึ่งถูกดัดแปลงเป็นวิหารในพุทธศาสนาก่อด้วยอิฐ แต่ประตู ทับหลัง และชิ้นส่วนประดับล้วนเป็นหินทรายจำหลักลาย อาคารขนาดเล็กอื่นๆ ส่วนใหญ่ก่อขึ้นด้วยอิฐ นอกจากบรรณาลัยสองหลังที่มีผนังก่ออิฐ แต่ช่องแสง กรอบประตู ทับหลังและหน้าบันสลักจากหินทรายสีขาวอมชมพูเป็นลวดลายวิจิตรงดงาม

ทับหลัง หน้าบัน และเครื่องประดับตกแต่งของปราสาทพนมจิโซร์

ทับหลังของปราสาพนมจิโซร์

ตำนานพื้นถิ่นนี้เล่าว่า กาลครั้งหนึ่ง เมื่อกษัตริย์สุริยเทเวศทำพิธีฉลองวันประสูติพระโอรส มีเจ้านาย ขุนนาง ข้าราชบริพาร และนักบวชต่างๆ พากันมาถวายพระพร ในจำนวนนั้น มีพราหมณ์ผู้หนึ่งซึ่งถวายพรได้ประหลาดที่สุด คือขอให้พระโอรส “มีพละกำลังเหมือนมด มีอำนาจเหมือนศพ เด็ดขาดเหมือนสตรี” ซึ่งเมื่อกษัตริย์สุริยเทเวศได้ยินก็ถึงกับเคืองพระทัย แต่ก็ได้ให้โอกาสพราหมณ์อธิบายเพิ่มเติม

พราหมณ์จึงให้ช่างหลวงหล่อโลหะเป็นรูปมนุษย์ขนาดเท่าคนจริง แล้วให้ข้าราชบริพารแต่ละคนลองยกให้ลอยขึ้น แต่ไม่มีผู้ใดทำได้ จากนั้น พราหมณ์จึงขอเข็มโลหะขนาดเท่าตัวมดมาเคลือบน้ำผึ้งแล้ววางไว้ ไม่นาน มดตัวหนึ่งก็เดินเข้ามายกเข็มโลหะนั้นไป ผู้คนจึงพากันแซ่ซ้องสรรเสริญพรข้อแรก

เพื่ออธิบายพรข้อสอง พราหมณ์ให้คนหาศพเจ็ดประเภทคือ หญิงตายทั้งกลม คนตายเพราะพิษงู เพราะถูกแทง ถูกสัตว์ขวิด จมน้ำ ถูกลงโทษแขวนคอ และถูกฟ้าผ่า เสร็จแล้วก็นำศพทั้งเจ็ดมาฝังพร้อมเพชรนิลจินดา แล้วแอบรอดูว่าจะมีใครมาขโมยไปหรือไม่ ปรากฏว่าไม่มีใครกล้าเข้าใกล้ศพใดเลย ผู้คนจึงพากันสรรเสริญพรข้อสอง

สำหรับพรข้อสาม พราหมณ์นำสามีภรรยายากจนคู่หนึ่งมาแยกสอบถาม พราหมณ์เสนอฝ่ายชายให้ฆ่าภริยาเพื่อแลกกับทรัพย์สินเงินทองจำนวนมหาศาล แต่ฝ่ายชายปฏิเสธทันที จากนั้น พราหมณ์เสนอภรรยาให้ฆ่าสามีเพื่อแลกกับความมั่งคั่ง ฝ่ายหญิงคิดอยู่คืนหนึ่งแล้วตอบตกลง โดยกล่าวว่าเธอพร้อมจะทำสิ่งที่จำเป็นต่อความอยู่รอดในระยะยาว

เมื่อได้ฟังคำอธิบายพรทั้งสาม กษัตริย์สุริยเทเวศทรงประทับใจในความลุ่มลึกของพราหมณ์ จึงแต่งตั้งให้เป็นราชครูของพระโอรส โดยสร้างเทวสถานบนยอดเขาพนมจิโซร์ตามคำขอของพราหมณ์เพื่อเป็นที่บำเพ็ญสมาธิ

ทวารบาลนั่งพิงเสาห้อยขา อารมณ์ขันของช่างชาวกัมพูชาในอาคารสมัยใหม่ที่พนมจิโซร์

จบตำนานปราสาทแล้ว ก็ขอพาท่านเดินเลียบแนวระเบียงคดด้านใต้ ซึ่งมีโบสถ์ของวัดยุคปัจจุบันผลุบโผล่ให้เห็นทางขวามือ ก่อนอ้อมมายังด้านหน้า (ทิศตะวันออก) เพื่อชมทัศนียภาพอันสวยงามเบื้องล่าง จากจุดนี้ เรายังสังเกตเห็นวิศวกรรมโครงสร้างของฐานปราสาทได้ชัดเจน โดยฐานดังกล่าวก่อขึ้นจากศิลาแลงขนาดใหญ่เป็นสองระดับ ตรงกลางฐานเป็นแนวบันไดชันที่ทอดลงสู่ตีนเขาซึ่งมีโคปุระแห่งหนึ่งตั้งรับอยู่ ไกลออกไปเป็นแนวถนนที่วิ่งไปสู่อาคารใหญ่ซึ่งเราได้ไปเยี่ยมชมกันก่อนขึ้นเขา

ทิวทัศน์เบื้องล่างพนมจิโซร์ แลเห็นแนวถนนโบราณที่ตรงมายังโคปุระชั้นนอก

อิ่มชมปราสาทพนมจิโซร์และทิวทัศน์จากเบื้องบนเขาแล้ว ก็จะขอพาท่านออกเดินทางย้อนไปตามถนนหลวงหมายเลข ๒ เพื่อเยี่ยมชมปราสาทอีกแห่งหนึ่งในอำเภอสำโรงที่มีชื่อเรียกว่าปราสาทเนียงเขมา

เนียงเขมา

ปราสาทเนียงเขมาตั้งอยู่ห่างจากกรุงพนมเปญประมาณ ๕๒ กิโลเมตร บนด้านขวาของทางหลวงหมายเลข ๒ แต่หากเดินทางมาจากพนมจิโซร์ ก็ขอให้สังเกตป้ายชื่อวัดเนียงเขมาทางด้านซ้ายมือเมื่อรถแล่นไปได้ราวๆ ๑๐ กิโลเมตร

เลี้ยวรถผ่านซุ้มประตูวัดแล้ว สิ่งที่พบเห็นได้แก่ปราสาทอิฐสองหลังซึ่งตั้งอยู่บนฐานสูง เคียงข้างโบสถ์สมัยใหม่ซึ่งคาดว่ามีรูปลักษณ์ที่ได้รับแรงบันดาลใจมาจากวัดพระแก้ว กรุงพนมเปญ

ปราสาทเนียงเขมาเป็นปราสาทอิฐสองหลัง ตั้งอยู่เคียงข้างโบสถ์สมัยใหม่

ปราสาทอิฐทั้งสองมีขนาดและรูปทรงใกล้เคียงกัน (องค์ใกล้โบสถ์ทางด้านใต้ใหญ่กว่าเล็กน้อย) ทั้งคู่หันหน้าออกสู่ทิศตะวันออกซึ่งเป็นด้านที่มีประตูทางเข้าเพียงด้านเดียว อีกสามด้านที่เหลือเป็นประตูหลอก ปราสาทองค์ใกล้โบสถ์อยู่ในสภาพดีกว่าอีกหลัง ทั้งในแง่โครงสร้างและลวดลายประดับ โดยเหนือประตูทางเข้ามีทับหลังหินทรายจำหลักลวดลายคมชัดงดงาม นอกจากนี้ บริเวณประตูยังมีเสาเหลี่ยมจำหลักลายที่อยู่ในสภาพค่อนข้างสมบูรณ์ และปรากฏอักษรโบราณจารึกอยู่บนกรอบประตูด้านในด้วย

ทับหลังของปราสาทเนียงเขมา

รูปแบบทับหลังที่มีหน้ากาลปรากฏตรงกลางทำให้นักวิชาการบางท่านสันนิษฐานว่าปราสาทคงสร้างขึ้นในยุคบาแค็งหรือยุคเกาะแกร์ ในขณะที่จารึกบนกรอบประตูด้านใน เชื่อกันว่าทำขึ้นในสมัยของชัยวรมันที่ ๔ แห่งเกาะแกร์

เกี่ยวกับปราสาทอิฐสององค์ที่วัดเนียงเขมา เดิมคงมีอยู่สามหลังตามธรรมเนียมนิยม แต่ต่อมาหลังด้านในสุดคงพังทลายลง ปัจจุบันจึงมีการสร้างปราสาทองค์ที่สามขึ้นเติมให้ครบ อย่างไรก็ดี ปราสาทใหม่หลังนี้กลับมีรูปลักษณ์ลีลาไม่เข้ากับปราสาทสององค์แต่เดิมเลย

ในวันที่ผมและเพื่อนไปเยี่ยมชมปราสาท และเพลินอยู่กับศิลปกรรมที่หลงเหลือไม่มาก หากสร้างขึ้นด้วยฝีมือที่ประณีตวิจิตรยิ่ง เราได้กลิ่นหอมประหลาดอวลอยู่จนทำให้ต้องออกเดินค้นหาที่มา เมื่อเดินอ้อมโบสถ์มาทางใต้ เราพบกับต้นไม้ใหญ่ด้านข้างที่เผยพุ่มใบโปร่งให้เห็นช่อดอกขนาดเล็กสีแดงขลิบเขียวซึ่งมีรูปดอกสวยคล้ายกล้วยไม้อยู่เต็มต้น คนในวัดบอกว่าต้นไม้นี้มีชื่อว่า “สำโรง” ซึ่งเป็นชื่อเดียวกับพื้นที่อำเภอ และเป็นชื่อต้นไม้ที่เมืองไทยมีอยู่เหมือนกัน แต่ถามไถ่พรรคพวกในวันนั้นก็ไม่มีใครเคยเห็นในบ้านเราเลยสักคน

อย่างไรก็ดี เมื่อนำรูปมาเปรียบเทียบกับตำราภายหลังก็เชื่อว่าคงเป็นต้นเดียวกัน โดยได้ทราบเกร็ดพิสดารของต้นสำโรงนี้ว่า ดอกมีกลิ่นหอมแรงจนถึงกับเหม็นเอียนได้ จึงนิยมปลูกไว้ในวัดเพื่อดับกลิ่นไม่พึงปรารถนา เช่นกลิ่นศพ ซึ่งถ้าเป็นจริงเช่นนั้น ก็แสดงว่าชาวกัมพูชาอาจมีธรรมเนียมปฏิบัติที่ไม่แตกต่างกันนัก เนื่องจากเราสังเกตเห็นต้นสำโรงที่วัดเนียงเขมาขึ้นอยู่ไม่ไกลสถูปเจดีย์ขนาดย่อมจำนวนมากที่ใช้บรรจุอัฐิผู้ตายข้างๆ โบสถ์ และในวันนั้นก็มีพรรคพวกบางคนที่เมื่อขึ้นรถออกจากวัดเนียงเขมาแล้ว ถึงกับออกปากว่าปวดศีรษะจากกลิ่นหอมเข้มของดอกสำโรงนี้

ตนเลบาตี

จากปราสาทเนียงเขมานั่งรถย้อนมาตามทางหลวงสายเดิม ก็จะพบทางเข้าปราสาทที่ตนเลบาตีอยู่ด้านซ้ายมือ

ว่าที่จริงแล้ว ปราสาทดังกล่าวอยู่ห่างจากกรุงพนมเปญเพียง ๓๕ กิโลเมตรเท่านั้น ใครที่ไม่อยากไปไกลถึงพนมจิโซร์หรือเนียงเขมาก็อาจมาแวะแค่ที่นี่ แล้วกลับพนมเปญเลยก็ได้

ความร่มรื่นในบริเวณปราสาทตาพรมที่ตนเลบาตี

“ตนเลบาตี” เป็นชื่อแม่น้ำที่บางช่วงมีขนาดใหญ่ดูคล้ายบึง ไม่ไกลจากฝั่งน้ำนี้เป็นที่ตั้งของปราสาทสองแห่ง คือปราสาทเยียยปึว ซึ่งเป็นปราสาทหินองค์เดียว ตั้งห่างจากแม่น้ำราว ๕๐ เมตร และปราสาทตาพรมแห่งตนเลบาตี (เรียกให้แตกต่างชัดเจนจากปราสาทตาพรมที่เมืองพระนคร) ซึ่งเป็นกลุ่มปราสาทที่อยู่ถัดเข้ามาอีกประมาณ ๑๐๐ เมตร

เนื่องจากเราสัญจรมาตามทางถนน สิ่งแรกที่เราพบเห็นจึงได้แก่กำแพงศิลาแลงขนาด ๑๐๐ คูณ ๑๓๐ เมตรของปราสาทตาพรม ไม่ใช่แม่น้ำซึ่งหลบลึกอยู่ด้านใน เมื่อเดินผ่านกำแพงนี้เข้ามาก็จะพบแนวระเบียงคดศิลาขนาด ๓๐ คูณ ๓๐ เมตร ซึ่งมีซุ้มประตูทางเข้า (โคปุระ) ในรูปทรงของปรางค์ปราสาทตั้งอยู่กึ่งกลางทั้งสี่ด้าน โดยทางเข้าหลักอยู่ด้านตะวันออก

ระเบียงคดและโคปุระของปราสาทตาพรม

ผ่านระเบียงคดเข้าสู่พื้นที่ภายใน เราพบบรรณาลัยหินสองหลังตั้งอยู่สองข้างทางที่มุ่งไปสู่ปรางค์ประธาน อาคารเหล่านี้สร้างด้วยหินทรายสีเทา ที่น่าสนใจก็คือแทนที่ตัวปรางค์ประธานจะมีอาคารมุขยื่นออกมาด้านหน้าเหมือนปราสาทขอมส่วนใหญ่ ก็กลับมีส่วนขยายออกไปทางด้านหลังเพื่อเชื่อมต่อกับโคปุระบนระเบียงคดด้านตะวันตก โกรส์ลิเยร์ (Groslier) สันนิษฐานว่า ส่วนเชื่อมต่อนี้อาจสร้างขึ้นหลังจากที่ปราสาทถูกเปลี่ยนจากเทวสถานมาเป็นพุทธสถาน ทั้งนี้ ยังเป็นที่น่าสังเกตด้วยว่าลวดลายประดับเสากรอบประตู หน้าบันและทับหลังของปราสาทต่างมีรูปพระวิษณุและพระพุทธเจ้าปะปนกันอยู่ นักวิชาการบางรายสันนิษฐานว่ารูปพระพุทธบางรูปที่เห็นนั้นก็อาจได้รับการปรับแปลงมาจากรูปจำหลักพระวิษณุที่มีอยู่แต่เดิม

ทับหลังรูปกวนเกษียรสมุทร ปราสาทตาพรม

เนื่องจากปราสาทตาพรมที่ตนเลบาตีตั้งอยู่บนเส้นทางสัญจรไปมาได้ไม่ยาก ทั้งจากอำเภอบาตีเอง หรือแม้กระทั่งจังหวัดกอนดาลและกรุงพนมเปญที่อยู่ถัดมาไม่ไกล จึงมักมีนักท่องเที่ยวพื้นถิ่นชาวกัมพูชาไปเยือนกันอย่างคึกคักเสมอๆ สร้างบรยากาศที่ชวนให้รู้สึกผ่อนคลายเป็นกันเอง ท่ามกลางความขรึมขลังของผังบริเวณและสิ่งก่อสร้างแห่งอดีต

รูปจำหลักนางอัปสร ขนาบข้างหน้าต่างหลอกที่มีม่านห้อยประดับ อันเป็นลักษณะเฉพาะของศิลปะบายน โคปุระปราสาทตาพรม

อย่างไรก็ดี สิ่งหนึ่งซึ่งมักทำให้ผมหวนระลึกถึงสถานที่แห่งนี้ด้วยความสุขลึก ก็คือเสียงระนาดของนักดนตรีชราซึ่งนั่งเล่นอยู่ด้านหน้าประตูทางเข้าปรางค์ประธาน คุณตาผู้นี้มีท่วงท่าสำรวม เต็มไปด้วยสมาธิและความมั่นใจ โดยนอกจากฝีมือระนาดที่กลมกล่อมแล้ว ยังมีประสาทหูที่ละเอียดไวพร้อมไหวพริบปฏิภาณทางดนตรีที่น่าทึ่ง โดยบางครั้งเมื่อมีผู้ผิวปากเป็นเพลงหรือมีเสียงขลุ่ยลอยมาจากด้านนอกกำแพง คุณตาก็จะจับไม้ขึ้นบรรเลงเพลงระนาดล้อคลอหรือผันท่วงทำนองเหล่านี้ต่อไปอย่างสนุกสนาน สร้างความรื่นรมย์มีชีวิตชีวาให้กับผู้คนที่ผ่านมาผ่านไปเป็นอย่างยิ่ง

คิดถึงคุณตาผู้มีฝีมือและพรสวรรค์ทางดนตรีท่านนี้แล้ว ก็ให้รู้สึกเสียดายแทนคณะนักท่องเที่ยวกิตติมศักดิ์จากประเทศไทยบางคณะ เพราะเมื่อป่าวประกาศว่าจะมีการไปเยือนปราสาท “อย่างเป็นทางการ” คราใด ก็ย่อมจะไม่มีโอกาสได้เห็นบรรยากาศรื่นรมย์เป็นกันเองของผู้คนพื้นถิ่น รวมทั้งเสียงเพลงของคุณตาด้วย เนื่องจากปราสาททั้งบริเวณจะถูก “ทำความสะอาด” เก็บกวาดสามัญชนชาวกัมพูชาทั้งหลายออกไปเป็นการชั่วคราว

กลับมาพินิจชมศิลปกรรมกับสถาปัตยกรรมของปราสาทตาพรมอีกครั้ง เราพบว่าอาคารทั้งหลายในปราสาทแห่งนี้มีลักษณะทึบตัน โดยการตกแต่งประดับประดา เช่น หน้าต่างหลอกที่ทำเป็นลายผ้าม่าน ลวดลายทับหลังที่ออกจะดูป้อมๆ อัปสราร่างท้วมหลายนาง ฯลฯ ก็ทำให้เห็นชัดตามตำราว่าปราสาทได้รับการสร้างขึ้นในยุคบายน หรือรัชสมัยของกษัตริย์ชัยวรมันที่ ๗

หลังเยี่ยมชมปราสาทตาพรมเรียบร้อย เราเดินออกประตูระเบียงคดด้านทิศเหนือ ไม่นานก็พบปรางค์หินทรายตั้งอยู่โดดเดี่ยวบนฐานกระเบื้องสลับสีขาว - แดงที่ปูขึ้นใหม่ ปรางค์เดี่ยวซึ่งยอดบางส่วนได้พังทลายลงนี้มีชื่อว่าปราสาทเยียยปึว (เยียย แปลว่า คุณยาย หรือแม่ของแม่ ส่วนปึวเป็นชื่อยอดนิยมชื่อหนึ่งของสตรีกัมพูชา)

หน้าบันรูปพระวิษณุ (ถือสังข์และจักรในมือ) แสดงปางร่ายรำ ปราสาทเยียยปึว

ปราสาทเยียยปึวมีผังเป็นรูปจัตุรัสขนาด ๗ คูณ ๗ เมตร หันหน้าออกสู่ทิศตะวันออกซึ่งมีพระอุโบสถยุคปัจจุบันตั้งบังอยู่ จุดเด่นของปราสาทได้แก่หน้าบันด้านตะวันตกซึ่งจำหลักเป็นรูปพระวิษณุร่ายรำ ใต้หน้าบันเป็นทับหลังขนาดใหญ่จำหลักเป็นแถวเทพนมและหมู่พราหมณ์ซึ่งกำลังบูชาพระพุทธเจ้าปางสมาธิ แต่พระพุทธองค์ทรงสวมมงกุฎและกุณฑล รวมทั้งมีใบหน้าละม้ายคล้ายเทพฮินดู ซึ่งอาจสะท้อนถึงการดัดแปลงรูปจำหลักที่มีอยู่แต่เดิม ดังเช่นที่เกิดขึ้นที่ปราสาทตาพรมไม่ไกลกันด้วย

และเช่นเดียวกับปราสาทตาพรม ศิลปกรรมที่ปราสาทเยียยปึวสะท้อนยุคสมัยการก่อสร้างได้แก่ ยุคบายน (หรือหลังบายน) อย่างชัดเจน

ตาแก้วในความทรงจำ

เมื่อหวนระลึกถึงตาแก้วและประสบการณ์ที่ปราสาทสามสี่แห่งเหล่านี้ครั้งใด ผมก็ให้รู้สึกเอิบอิ่มเบาสบายไปเสียทุกครั้ง ความรู้สึกเช่นนี้แตกต่างไปจากความประทับใจที่ได้รับจากการเที่ยวชมปราสาทอื่นๆ ซึ่งอาจยิ่งใหญ่กว่า วิจิตรพิสดารกว่า หรือเข้าถึงได้ยากกว่าปราสาทพื้นๆ ที่ชายขอบจังหวัดตาแก้วนี้

หลังจากเพียรถามตัวเองหลายครั้งว่าเหตุใดจึงเกิดความรู้สึกพิเศษกับประสบการณ์เยี่ยมชมปราสาทที่ไม่ถึงกับโดดเด่นสะดุดตาดังกล่าว ผมก็ได้คำตอบว่า ในหลายๆ ครั้ง การพบเห็นสิ่งซึ่งเกินปกติอาจไม่ได้ติดลึกในความทรงจำเท่ากับการประสบสิ่งสามัญที่ค่อยๆ ระดมเข้าสู่ช่องทางสัมผัสของเราด้วยรูปที่แตกต่าง มุมมองที่แปลกตา เสียงที่เสนาะหู และกลิ่นที่หอมอวลอยู่ในใจ

ในแง่นี้ การเยี่ยมชมปราสาทโบราณที่พนมจิโซร์ เนียงเขมา และตนเลบาตี ได้นำผมไปประสบสิ่งซึ่งปรุงประสบการณ์และปรนเปรออายตนะทั้งหลายเกือบครบถ้วน โดยสิ่งเหล่านี้ไม่จำเป็นต้องเกินเลยไปกว่าความธรรมดาอย่างมากมาย

ผมคิดถึงมุมเงยสู่พนมจิโซร์จากจุดเผชิญหน้าที่อาคารโบราณใหญ่ร้าง

กลิ่นดอกสำโรงที่ปราสาทเนียงเขมา

เสียงระนาดของคุณตาที่ตนเลบาตี

แล้วจึงตระหนักว่า หากเปิดใจให้กว้าง ไม่ว่าใครก็สามารถประสบสิ่งพิเศษรอบๆ ตัวได้ไม่ยาก รวมทั้งคงเก็บเกี่ยวประสบการณ์พิเศษจากสิ่งเหล่านี้ได้มากกว่าที่คาดอีกด้วย


บรรณานุกรม

Briggs, Lawrence Palmer. The Ancient Khmer Empire. Bangkok: White Lotus, 1999 (First published in 1951).

เทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี, สมเด็จพระ. เขมรสามยก. กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง, ๒๕๓๖.

สุภัทรดิศ ดิศกุล, ม.จ.. ศิลปะขอม. กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๓๙.