คุณพลอย

วันนี้มีอะไรมาให้อ่านกันค่ะ
หัวเรื่องอาจดูห่างไกลความสนใจของใครหลายคน แต่เชื่อว่าเมื่ออ่านแล้วจะพบว่าสนุกเพลินใจดีไม่น้อย

เมื่อครั้งไปฝึกงานที่พนมเปญปลายปีก่อน แล้วมีเวลาว่างเหลือเพียงหนึ่งวันก่อนเครื่องบินจะออกในตอนเย็น พยายามหาที่ไปอยู่หลายแห่ง ก่อนจะนึกถึงกูรูด้านศิลปะกัมพูชาอย่างพี่วิชชุ (นักการทูตหนุ่มจากสถานเอกอัครราชทูตไทย ณ กรุงพนมเปญ รุ่นเผาสถานทูต ^^) ที่กรุณาแนะนำสถานที่ท่องเที่ยวที่ไม่ไกลจากพนมเปญนักให้ พร้อมกำกับกำชาหลายอย่าง ทั้งเส้นทาง รายละเอียดทางประวัติศาสตร์ และ "ไฮไลท์" ของโบราณสถานในจังหวัดตาแก้ว ซึ่งเพียงแค่ฟังใจก็เตรียมสนุกไปก่อนหน้า

และเมื่อได้ไปเห็นจริงๆ ก็ไม่ผิดหวัง เหล่าปราสาทที่กูรูแนะนำล้วนสร้างความประทับใจไม่ยิ่งหย่อนไปกว่าที่ใดที่เคยไปเยี่ยมชม เมื่อกลับมารีบไปขอบพระคุณพี่วิชชุ พร้อมเอารูปไปยืนยัน (ว่าไปมาจริงๆ นะคะพี่...ฮา) จึงได้ทราบว่า พี่วิชชุมีโครงการจะเขียนบทความเกี่ยวกับปราสาทในจังหวัดตาแก้วอยู่ ยังไงอาจจะได้ใช้รูปของพลอยเป็นรูปประกอบ.. โอ้โห ฟังแล้วหัวใจชุ่มชื่น รู้สึกราวกับหนูตัวจ้อยได้รับพรวิเศษจากราชสีห์ แหมมันช่าง "เท่ห์" ดีจริงๆ

การณ์ล่วงเลยเป็นหลายเดือน กระทั่งสัปดาห์ก่อนได้รับเอกสารจากพี่วิชชุ เป็นวารสารเมืองโบราณฉบับล่าสุด ซึ่งมีบทความของพี่วิชชุ และรูปถ่ายของตัวเองปรากฎอยู่
หัวใจแช่มชื่นโดยพลัน

และนี่คือบทความในวารสารฉบับนั้นค่ะ

หลายปราสาทที่ตาแก้ว: วันเดียวก็เที่ยวได้

พนมจิโซร์จากระยะไกล (ภาพ : วิชชุ เวชชาชีวะ, เมษายน ๒๕๔๔)

เมื่อครั้งทำงานอยู่ที่กรุงพนมเปญ หากวันหยุดใดที่ต้องพาผู้มาเยือนเปลี่ยนบรรยากาศออกไปนอกเมือง สถานที่หนึ่งซึ่งเรามักคิดถึงก็คือเขาพนมจิโซร์ ซึ่งมีปราสาทโบราณตั้งอยู่ริมหน้าผาสูง

หนทางไปก็ไม่ยากเย็นอะไร จับทางหลวงหมายเลข ๒ ไปเรื่อยๆ จนเมื่อได้ระยะทางประมาณ ๖๒ กิโลเมตรจากพนมเปญ ก็ให้ดูทางแยกด้านซ้ายมือซึ่งจะมีป้ายชื่อสถานที่ เลี้ยวไปตามถนนลูกรังเส้นนี้อีกราว ๕ กิโลเมตร ภาพที่เห็นจะเป็นภูเขาซึ่งมีความสูงราว ๓๘๐ เมตรตั้งตระหง่านอยู่ หากเลี้ยวซ้ายเข้าสู่ตีนเขาพนมจิโซร์ด้านนี้ก็จะพบกับบันไดทางขึ้นซึ่งสร้างใหม่อยู่ถึงสองทาง

บันไดด้านทิศตะวันตกเป็นบันไดตรง มีจำนวน ๑๘๐ ขั้น ส่วนบันไดด้านทิศใต้เป็นบันไดเวียน มีจำนวน ๔๐๘ ขั้น

อย่างไรก็ดี มุมมองจากทิศตะวันตกหรือทิศใต้นี้จะไม่พบปราสาทพนมจิโซร์ซึ่งถูกบดบังด้วยเหลี่ยมเขาและแมกไม้เบื้องบน ดังนั้น หากอดใจไม่เข้าสู่ตีนเขาทันที แต่อดทนตรงต่อไปตามถนนซึ่งค่อนข้างจะขรุขระ ก็จะได้พบกับทัศนียภาพอันน่าตื่นตายิ่งขึ้นของทั้งธรรมชาติและร่องรอยอารยธรรม

แล่นรถเลยภูเขามาตามถนนเส้นเดิมซึ่งเบนออกไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้นิดๆ เราจะพบเห็นภาพด้านข้างและด้านหน้าของเขาพนมจิโซร์ท่ามกลางท้องทุ่งเขียวสดและบึงน้ำที่เต็มไปด้วยบัวชมพู ริมผาเบื้องบนเขาปรากฏเป็นภาพหมู่อาคารสีน้ำตาลเรียงรายอยู่บนแนวฐานยาวสองระดับ พร้อมทางบันไดที่ทอดตัวลงซอยหน้าผาชันออกเป็นเส้นสายลดหลั่นไล่ลงมาเรื่อยๆ จนถึงพื้นล่าง

บางครั้งที่ผมเดินทางไปพนมจิโซร์ ผมจะขอให้คนรถหาทางเลี้ยวจากถนนเส้นนี้เข้าสู่ถนนอัดดินด้านซ้าย แล้ววิ่งขนานไปกับแนวเขาด้านตะวันออกเพื่อหาจุดเผชิญหน้ากับภูเขา ที่นั่น มีอาคารใหญ่ก่อด้วยศิลาแลงตั้งอยู่ โดยมีแนวถนนเก่าวิ่งออกจากอาคารเข้าสู่โคปุระที่ตีนบันไดทางขึ้นปราสาทพนมจิโซร์อย่างพอเหมาะพอดี ถนนนี้ทำหน้าที่เป็นแกนหลักของผังบริเวณอันกว้างใหญ่ซึ่งถือเอาภูเขาทั้งลูกเป็นจุดศูนย์กลางโดยมีกลุ่มอาคารเทวสถานทำหน้าที่เสมือนเป็นมงกุฎสวมอยู่เบื้องบน

โคปุระชั้นนอกสุด ปราสาทพนมจิโซร์ มองเห็นบันไดและกลุ่มปราสาทเบื้องหลัง (ภาพ : วิชชุ เวชชาชีวะ, เมษายน ๒๕๔๔)

สำหรับอาคารศิลาแลงขนาดใหญ่ซึ่งคงเป็นโคปุระชั้นนอกสุดนี้มีผังเป็นรูปกากบาท มีประตูทางเข้าทุกด้าน ปีกด้านข้างหรือด้านยาวยืดออกไปเป็นสองระยะ แต่ละระยะมีช่องเปิด (หน้าต่าง/ประตู) อยู่สามช่อง ที่น่าสนใจก็คือเหนือกรอบหน้าต่างมีแนวหินทรายสีส้มวางซ้อนอยู่ เหมือนเจตนาจะแกะสลักลวดลาย แต่ยังไม่ทันได้ลงมือ (จนบางคนสงสัยว่ามีใครแอบมาใส่แทนลวดลายประดับที่ถูกแกะออกหมดแล้วหรือเปล่า)

นอกจากหน้าที่นำสายตาในเชิงภูมิสถาปัตย์แล้ว โคปุระชั้นนอกสุดนี้ก็อาจเป็นสถานที่ประทับพักหรือประกอบพิธีกรรมก่อนขึ้นสู่เทวสถานบนยอดเขาด้วย ทั้งนี้ แม้ว่าสภาพอาคารโดยรวมจะค่อนข้างทรุดโทรม แต่ก็ยังคงเค้าของความโอ่อ่าอยู่พอสมควร ปัจจุบัน ตรงกลางอาคารมีมณฑปปูนยุคใหม่ก่อขึ้น ดูแย้งกับอาคารเดิมอย่างแปลกตา

เป็นที่น่าเสียดายว่าผู้มาเยือนพนมจิโซร์ส่วนใหญ่มักมาไม่ถึงโคปุระชั้นนอกสุดซึ่งตั้งประจันหน้ากับภูเขาและปราสาทเบื้องบนแห่งนี้ เหตุผลอาจเป็นเพราะไม่ทราบ หรือไม่อยากเสียเวลากับหนทางวิบาก แต่สำหรับผมแล้ว การได้ชมปราสาทพนมจิโซร์จากตำแหน่งอันจำเพาะนี้ ถือเป็นประสบการณ์ที่อิ่มเอมและติดตรึงอยู่ในความทรงจำเสมอ เมื่อเงยหน้ามองภูเขาจากแนวถนนที่วิ่งออกจากอาคาร ปราสาทพนมจิโซร์เหมือนถูกยกลอยขึ้นแขวนค้างไว้กับแนวเขาลำเนาไม้ให้ได้พินิจชมจนสมใจ

หลังจากใช้เวลาพอสมควรที่บริเวณโคปุระแล้ว ก็ขอพาท่านนั่งรถย้อนกลับมาตีนเขาเพื่อขึ้นบันไดไปชมปราสาทเบื้องบน คนขี้เกียจอย่างพวกเราขอเลือกบันไดด้านตะวันตกเพราะมีจำนวนขั้นบันไดน้อยกว่าด้านใต้มาก

ปราสาทประธานของพนมจิโซร์ที่ได้รับการดัดแปลงให้เป็นวัด

ค่อยๆ เดินขึ้นมาพักใหญ่ ก็จะถึงยอดเขาซึ่งบรรยากาศสดชื่นด้วยร่มไม้และสายลมโชย สิ่งก่อสร้างแรกๆ ที่เห็นคงจะเป็นแนวระเบียงคดก่อด้วยศิลาแลง ทำหน้าที่เสมือนเป็นกำแพงไปด้วยในตัว

ระเบียงคดนี้มีขนาดกว้างยาวประมาณ ๔๕ คูณ ๕๐ เมตร หันด้านทึบออกสู่ภายนอก ส่วนด้านในมีลักษณะเป็นช่องหน้าต่างขนาดใหญ่เต็มผนังเรียงรายไปตลอดแนว ตัวระเบียงมีประตูทางเข้าสองแห่งอยู่ตรงกลางของด้านตะวันออกและตะวันตก ส่วนแนวระเบียงทิศเหนือและใต้แม้จะมีประตูอยู่ตรงกลางเช่นกัน แต่หันช่องเปิดด้านเดียวเข้าสู่พื้นที่ภายในเท่านั้น

ภายในระเบียงคดประกอบด้วยสิ่งก่อสร้างน้อยใหญ่อยู่แปดหลัง มีรูปลักษณ์หลากหลายปะปนกัน อาคารประธานซึ่งถูกดัดแปลงเป็นวิหารในพุทธศาสนาก่อด้วยอิฐ แต่ประตู ทับหลัง และชิ้นส่วนประดับล้วนเป็นหินทรายจำหลักลาย อาคารขนาดเล็กอื่นๆ ส่วนใหญ่ก่อขึ้นด้วยอิฐ นอกจากบรรณาลัยสองหลังที่มีผนังก่ออิฐ แต่ช่องแสง กรอบประตู ทับหลังและหน้าบันสลักจากหินทรายสีขาวอมชมพูเป็นลวดลายวิจิตรงดงาม

ทับหลัง หน้าบัน และเครื่องประดับตกแต่งของปราสาทพนมจิโซร์

ทับหลังของปราสาพนมจิโซร์

ตำนานพื้นถิ่นนี้เล่าว่า กาลครั้งหนึ่ง เมื่อกษัตริย์สุริยเทเวศทำพิธีฉลองวันประสูติพระโอรส มีเจ้านาย ขุนนาง ข้าราชบริพาร และนักบวชต่างๆ พากันมาถวายพระพร ในจำนวนนั้น มีพราหมณ์ผู้หนึ่งซึ่งถวายพรได้ประหลาดที่สุด คือขอให้พระโอรส “มีพละกำลังเหมือนมด มีอำนาจเหมือนศพ เด็ดขาดเหมือนสตรี” ซึ่งเมื่อกษัตริย์สุริยเทเวศได้ยินก็ถึงกับเคืองพระทัย แต่ก็ได้ให้โอกาสพราหมณ์อธิบายเพิ่มเติม

พราหมณ์จึงให้ช่างหลวงหล่อโลหะเป็นรูปมนุษย์ขนาดเท่าคนจริง แล้วให้ข้าราชบริพารแต่ละคนลองยกให้ลอยขึ้น แต่ไม่มีผู้ใดทำได้ จากนั้น พราหมณ์จึงขอเข็มโลหะขนาดเท่าตัวมดมาเคลือบน้ำผึ้งแล้ววางไว้ ไม่นาน มดตัวหนึ่งก็เดินเข้ามายกเข็มโลหะนั้นไป ผู้คนจึงพากันแซ่ซ้องสรรเสริญพรข้อแรก

เพื่ออธิบายพรข้อสอง พราหมณ์ให้คนหาศพเจ็ดประเภทคือ หญิงตายทั้งกลม คนตายเพราะพิษงู เพราะถูกแทง ถูกสัตว์ขวิด จมน้ำ ถูกลงโทษแขวนคอ และถูกฟ้าผ่า เสร็จแล้วก็นำศพทั้งเจ็ดมาฝังพร้อมเพชรนิลจินดา แล้วแอบรอดูว่าจะมีใครมาขโมยไปหรือไม่ ปรากฏว่าไม่มีใครกล้าเข้าใกล้ศพใดเลย ผู้คนจึงพากันสรรเสริญพรข้อสอง

สำหรับพรข้อสาม พราหมณ์นำสามีภรรยายากจนคู่หนึ่งมาแยกสอบถาม พราหมณ์เสนอฝ่ายชายให้ฆ่าภริยาเพื่อแลกกับทรัพย์สินเงินทองจำนวนมหาศาล แต่ฝ่ายชายปฏิเสธทันที จากนั้น พราหมณ์เสนอภรรยาให้ฆ่าสามีเพื่อแลกกับความมั่งคั่ง ฝ่ายหญิงคิดอยู่คืนหนึ่งแล้วตอบตกลง โดยกล่าวว่าเธอพร้อมจะทำสิ่งที่จำเป็นต่อความอยู่รอดในระยะยาว

เมื่อได้ฟังคำอธิบายพรทั้งสาม กษัตริย์สุริยเทเวศทรงประทับใจในความลุ่มลึกของพราหมณ์ จึงแต่งตั้งให้เป็นราชครูของพระโอรส โดยสร้างเทวสถานบนยอดเขาพนมจิโซร์ตามคำขอของพราหมณ์เพื่อเป็นที่บำเพ็ญสมาธิ

ทวารบาลนั่งพิงเสาห้อยขา อารมณ์ขันของช่างชาวกัมพูชาในอาคารสมัยใหม่ที่พนมจิโซร์

จบตำนานปราสาทแล้ว ก็ขอพาท่านเดินเลียบแนวระเบียงคดด้านใต้ ซึ่งมีโบสถ์ของวัดยุคปัจจุบันผลุบโผล่ให้เห็นทางขวามือ ก่อนอ้อมมายังด้านหน้า (ทิศตะวันออก) เพื่อชมทัศนียภาพอันสวยงามเบื้องล่าง จากจุดนี้ เรายังสังเกตเห็นวิศวกรรมโครงสร้างของฐานปราสาทได้ชัดเจน โดยฐานดังกล่าวก่อขึ้นจากศิลาแลงขนาดใหญ่เป็นสองระดับ ตรงกลางฐานเป็นแนวบันไดชันที่ทอดลงสู่ตีนเขาซึ่งมีโคปุระแห่งหนึ่งตั้งรับอยู่ ไกลออกไปเป็นแนวถนนที่วิ่งไปสู่อาคารใหญ่ซึ่งเราได้ไปเยี่ยมชมกันก่อนขึ้นเขา

ทิวทัศน์เบื้องล่างพนมจิโซร์ แลเห็นแนวถนนโบราณที่ตรงมายังโคปุระชั้นนอก

อิ่มชมปราสาทพนมจิโซร์และทิวทัศน์จากเบื้องบนเขาแล้ว ก็จะขอพาท่านออกเดินทางย้อนไปตามถนนหลวงหมายเลข ๒ เพื่อเยี่ยมชมปราสาทอีกแห่งหนึ่งในอำเภอสำโรงที่มีชื่อเรียกว่าปราสาทเนียงเขมา

เนียงเขมา

ปราสาทเนียงเขมาตั้งอยู่ห่างจากกรุงพนมเปญประมาณ ๕๒ กิโลเมตร บนด้านขวาของทางหลวงหมายเลข ๒ แต่หากเดินทางมาจากพนมจิโซร์ ก็ขอให้สังเกตป้ายชื่อวัดเนียงเขมาทางด้านซ้ายมือเมื่อรถแล่นไปได้ราวๆ ๑๐ กิโลเมตร

เลี้ยวรถผ่านซุ้มประตูวัดแล้ว สิ่งที่พบเห็นได้แก่ปราสาทอิฐสองหลังซึ่งตั้งอยู่บนฐานสูง เคียงข้างโบสถ์สมัยใหม่ซึ่งคาดว่ามีรูปลักษณ์ที่ได้รับแรงบันดาลใจมาจากวัดพระแก้ว กรุงพนมเปญ

ปราสาทเนียงเขมาเป็นปราสาทอิฐสองหลัง ตั้งอยู่เคียงข้างโบสถ์สมัยใหม่

ปราสาทอิฐทั้งสองมีขนาดและรูปทรงใกล้เคียงกัน (องค์ใกล้โบสถ์ทางด้านใต้ใหญ่กว่าเล็กน้อย) ทั้งคู่หันหน้าออกสู่ทิศตะวันออกซึ่งเป็นด้านที่มีประตูทางเข้าเพียงด้านเดียว อีกสามด้านที่เหลือเป็นประตูหลอก ปราสาทองค์ใกล้โบสถ์อยู่ในสภาพดีกว่าอีกหลัง ทั้งในแง่โครงสร้างและลวดลายประดับ โดยเหนือประตูทางเข้ามีทับหลังหินทรายจำหลักลวดลายคมชัดงดงาม นอกจากนี้ บริเวณประตูยังมีเสาเหลี่ยมจำหลักลายที่อยู่ในสภาพค่อนข้างสมบูรณ์ และปรากฏอักษรโบราณจารึกอยู่บนกรอบประตูด้านในด้วย

ทับหลังของปราสาทเนียงเขมา

รูปแบบทับหลังที่มีหน้ากาลปรากฏตรงกลางทำให้นักวิชาการบางท่านสันนิษฐานว่าปราสาทคงสร้างขึ้นในยุคบาแค็งหรือยุคเกาะแกร์ ในขณะที่จารึกบนกรอบประตูด้านใน เชื่อกันว่าทำขึ้นในสมัยของชัยวรมันที่ ๔ แห่งเกาะแกร์

เกี่ยวกับปราสาทอิฐสององค์ที่วัดเนียงเขมา เดิมคงมีอยู่สามหลังตามธรรมเนียมนิยม แต่ต่อมาหลังด้านในสุดคงพังทลายลง ปัจจุบันจึงมีการสร้างปราสาทองค์ที่สามขึ้นเติมให้ครบ อย่างไรก็ดี ปราสาทใหม่หลังนี้กลับมีรูปลักษณ์ลีลาไม่เข้ากับปราสาทสององค์แต่เดิมเลย

ในวันที่ผมและเพื่อนไปเยี่ยมชมปราสาท และเพลินอยู่กับศิลปกรรมที่หลงเหลือไม่มาก หากสร้างขึ้นด้วยฝีมือที่ประณีตวิจิตรยิ่ง เราได้กลิ่นหอมประหลาดอวลอยู่จนทำให้ต้องออกเดินค้นหาที่มา เมื่อเดินอ้อมโบสถ์มาทางใต้ เราพบกับต้นไม้ใหญ่ด้านข้างที่เผยพุ่มใบโปร่งให้เห็นช่อดอกขนาดเล็กสีแดงขลิบเขียวซึ่งมีรูปดอกสวยคล้ายกล้วยไม้อยู่เต็มต้น คนในวัดบอกว่าต้นไม้นี้มีชื่อว่า “สำโรง” ซึ่งเป็นชื่อเดียวกับพื้นที่อำเภอ และเป็นชื่อต้นไม้ที่เมืองไทยมีอยู่เหมือนกัน แต่ถามไถ่พรรคพวกในวันนั้นก็ไม่มีใครเคยเห็นในบ้านเราเลยสักคน

อย่างไรก็ดี เมื่อนำรูปมาเปรียบเทียบกับตำราภายหลังก็เชื่อว่าคงเป็นต้นเดียวกัน โดยได้ทราบเกร็ดพิสดารของต้นสำโรงนี้ว่า ดอกมีกลิ่นหอมแรงจนถึงกับเหม็นเอียนได้ จึงนิยมปลูกไว้ในวัดเพื่อดับกลิ่นไม่พึงปรารถนา เช่นกลิ่นศพ ซึ่งถ้าเป็นจริงเช่นนั้น ก็แสดงว่าชาวกัมพูชาอาจมีธรรมเนียมปฏิบัติที่ไม่แตกต่างกันนัก เนื่องจากเราสังเกตเห็นต้นสำโรงที่วัดเนียงเขมาขึ้นอยู่ไม่ไกลสถูปเจดีย์ขนาดย่อมจำนวนมากที่ใช้บรรจุอัฐิผู้ตายข้างๆ โบสถ์ และในวันนั้นก็มีพรรคพวกบางคนที่เมื่อขึ้นรถออกจากวัดเนียงเขมาแล้ว ถึงกับออกปากว่าปวดศีรษะจากกลิ่นหอมเข้มของดอกสำโรงนี้

ตนเลบาตี

จากปราสาทเนียงเขมานั่งรถย้อนมาตามทางหลวงสายเดิม ก็จะพบทางเข้าปราสาทที่ตนเลบาตีอยู่ด้านซ้ายมือ

ว่าที่จริงแล้ว ปราสาทดังกล่าวอยู่ห่างจากกรุงพนมเปญเพียง ๓๕ กิโลเมตรเท่านั้น ใครที่ไม่อยากไปไกลถึงพนมจิโซร์หรือเนียงเขมาก็อาจมาแวะแค่ที่นี่ แล้วกลับพนมเปญเลยก็ได้

ความร่มรื่นในบริเวณปราสาทตาพรมที่ตนเลบาตี

“ตนเลบาตี” เป็นชื่อแม่น้ำที่บางช่วงมีขนาดใหญ่ดูคล้ายบึง ไม่ไกลจากฝั่งน้ำนี้เป็นที่ตั้งของปราสาทสองแห่ง คือปราสาทเยียยปึว ซึ่งเป็นปราสาทหินองค์เดียว ตั้งห่างจากแม่น้ำราว ๕๐ เมตร และปราสาทตาพรมแห่งตนเลบาตี (เรียกให้แตกต่างชัดเจนจากปราสาทตาพรมที่เมืองพระนคร) ซึ่งเป็นกลุ่มปราสาทที่อยู่ถัดเข้ามาอีกประมาณ ๑๐๐ เมตร

เนื่องจากเราสัญจรมาตามทางถนน สิ่งแรกที่เราพบเห็นจึงได้แก่กำแพงศิลาแลงขนาด ๑๐๐ คูณ ๑๓๐ เมตรของปราสาทตาพรม ไม่ใช่แม่น้ำซึ่งหลบลึกอยู่ด้านใน เมื่อเดินผ่านกำแพงนี้เข้ามาก็จะพบแนวระเบียงคดศิลาขนาด ๓๐ คูณ ๓๐ เมตร ซึ่งมีซุ้มประตูทางเข้า (โคปุระ) ในรูปทรงของปรางค์ปราสาทตั้งอยู่กึ่งกลางทั้งสี่ด้าน โดยทางเข้าหลักอยู่ด้านตะวันออก

ระเบียงคดและโคปุระของปราสาทตาพรม

ผ่านระเบียงคดเข้าสู่พื้นที่ภายใน เราพบบรรณาลัยหินสองหลังตั้งอยู่สองข้างทางที่มุ่งไปสู่ปรางค์ประธาน อาคารเหล่านี้สร้างด้วยหินทรายสีเทา ที่น่าสนใจก็คือแทนที่ตัวปรางค์ประธานจะมีอาคารมุขยื่นออกมาด้านหน้าเหมือนปราสาทขอมส่วนใหญ่ ก็กลับมีส่วนขยายออกไปทางด้านหลังเพื่อเชื่อมต่อกับโคปุระบนระเบียงคดด้านตะวันตก โกรส์ลิเยร์ (Groslier) สันนิษฐานว่า ส่วนเชื่อมต่อนี้อาจสร้างขึ้นหลังจากที่ปราสาทถูกเปลี่ยนจากเทวสถานมาเป็นพุทธสถาน ทั้งนี้ ยังเป็นที่น่าสังเกตด้วยว่าลวดลายประดับเสากรอบประตู หน้าบันและทับหลังของปราสาทต่างมีรูปพระวิษณุและพระพุทธเจ้าปะปนกันอยู่ นักวิชาการบางรายสันนิษฐานว่ารูปพระพุทธบางรูปที่เห็นนั้นก็อาจได้รับการปรับแปลงมาจากรูปจำหลักพระวิษณุที่มีอยู่แต่เดิม

ทับหลังรูปกวนเกษียรสมุทร ปราสาทตาพรม

เนื่องจากปราสาทตาพรมที่ตนเลบาตีตั้งอยู่บนเส้นทางสัญจรไปมาได้ไม่ยาก ทั้งจากอำเภอบาตีเอง หรือแม้กระทั่งจังหวัดกอนดาลและกรุงพนมเปญที่อยู่ถัดมาไม่ไกล จึงมักมีนักท่องเที่ยวพื้นถิ่นชาวกัมพูชาไปเยือนกันอย่างคึกคักเสมอๆ สร้างบรยากาศที่ชวนให้รู้สึกผ่อนคลายเป็นกันเอง ท่ามกลางความขรึมขลังของผังบริเวณและสิ่งก่อสร้างแห่งอดีต

รูปจำหลักนางอัปสร ขนาบข้างหน้าต่างหลอกที่มีม่านห้อยประดับ อันเป็นลักษณะเฉพาะของศิลปะบายน โคปุระปราสาทตาพรม

อย่างไรก็ดี สิ่งหนึ่งซึ่งมักทำให้ผมหวนระลึกถึงสถานที่แห่งนี้ด้วยความสุขลึก ก็คือเสียงระนาดของนักดนตรีชราซึ่งนั่งเล่นอยู่ด้านหน้าประตูทางเข้าปรางค์ประธาน คุณตาผู้นี้มีท่วงท่าสำรวม เต็มไปด้วยสมาธิและความมั่นใจ โดยนอกจากฝีมือระนาดที่กลมกล่อมแล้ว ยังมีประสาทหูที่ละเอียดไวพร้อมไหวพริบปฏิภาณทางดนตรีที่น่าทึ่ง โดยบางครั้งเมื่อมีผู้ผิวปากเป็นเพลงหรือมีเสียงขลุ่ยลอยมาจากด้านนอกกำแพง คุณตาก็จะจับไม้ขึ้นบรรเลงเพลงระนาดล้อคลอหรือผันท่วงทำนองเหล่านี้ต่อไปอย่างสนุกสนาน สร้างความรื่นรมย์มีชีวิตชีวาให้กับผู้คนที่ผ่านมาผ่านไปเป็นอย่างยิ่ง

คิดถึงคุณตาผู้มีฝีมือและพรสวรรค์ทางดนตรีท่านนี้แล้ว ก็ให้รู้สึกเสียดายแทนคณะนักท่องเที่ยวกิตติมศักดิ์จากประเทศไทยบางคณะ เพราะเมื่อป่าวประกาศว่าจะมีการไปเยือนปราสาท “อย่างเป็นทางการ” คราใด ก็ย่อมจะไม่มีโอกาสได้เห็นบรรยากาศรื่นรมย์เป็นกันเองของผู้คนพื้นถิ่น รวมทั้งเสียงเพลงของคุณตาด้วย เนื่องจากปราสาททั้งบริเวณจะถูก “ทำความสะอาด” เก็บกวาดสามัญชนชาวกัมพูชาทั้งหลายออกไปเป็นการชั่วคราว

กลับมาพินิจชมศิลปกรรมกับสถาปัตยกรรมของปราสาทตาพรมอีกครั้ง เราพบว่าอาคารทั้งหลายในปราสาทแห่งนี้มีลักษณะทึบตัน โดยการตกแต่งประดับประดา เช่น หน้าต่างหลอกที่ทำเป็นลายผ้าม่าน ลวดลายทับหลังที่ออกจะดูป้อมๆ อัปสราร่างท้วมหลายนาง ฯลฯ ก็ทำให้เห็นชัดตามตำราว่าปราสาทได้รับการสร้างขึ้นในยุคบายน หรือรัชสมัยของกษัตริย์ชัยวรมันที่ ๗

หลังเยี่ยมชมปราสาทตาพรมเรียบร้อย เราเดินออกประตูระเบียงคดด้านทิศเหนือ ไม่นานก็พบปรางค์หินทรายตั้งอยู่โดดเดี่ยวบนฐานกระเบื้องสลับสีขาว - แดงที่ปูขึ้นใหม่ ปรางค์เดี่ยวซึ่งยอดบางส่วนได้พังทลายลงนี้มีชื่อว่าปราสาทเยียยปึว (เยียย แปลว่า คุณยาย หรือแม่ของแม่ ส่วนปึวเป็นชื่อยอดนิยมชื่อหนึ่งของสตรีกัมพูชา)

หน้าบันรูปพระวิษณุ (ถือสังข์และจักรในมือ) แสดงปางร่ายรำ ปราสาทเยียยปึว

ปราสาทเยียยปึวมีผังเป็นรูปจัตุรัสขนาด ๗ คูณ ๗ เมตร หันหน้าออกสู่ทิศตะวันออกซึ่งมีพระอุโบสถยุคปัจจุบันตั้งบังอยู่ จุดเด่นของปราสาทได้แก่หน้าบันด้านตะวันตกซึ่งจำหลักเป็นรูปพระวิษณุร่ายรำ ใต้หน้าบันเป็นทับหลังขนาดใหญ่จำหลักเป็นแถวเทพนมและหมู่พราหมณ์ซึ่งกำลังบูชาพระพุทธเจ้าปางสมาธิ แต่พระพุทธองค์ทรงสวมมงกุฎและกุณฑล รวมทั้งมีใบหน้าละม้ายคล้ายเทพฮินดู ซึ่งอาจสะท้อนถึงการดัดแปลงรูปจำหลักที่มีอยู่แต่เดิม ดังเช่นที่เกิดขึ้นที่ปราสาทตาพรมไม่ไกลกันด้วย

และเช่นเดียวกับปราสาทตาพรม ศิลปกรรมที่ปราสาทเยียยปึวสะท้อนยุคสมัยการก่อสร้างได้แก่ ยุคบายน (หรือหลังบายน) อย่างชัดเจน

ตาแก้วในความทรงจำ

เมื่อหวนระลึกถึงตาแก้วและประสบการณ์ที่ปราสาทสามสี่แห่งเหล่านี้ครั้งใด ผมก็ให้รู้สึกเอิบอิ่มเบาสบายไปเสียทุกครั้ง ความรู้สึกเช่นนี้แตกต่างไปจากความประทับใจที่ได้รับจากการเที่ยวชมปราสาทอื่นๆ ซึ่งอาจยิ่งใหญ่กว่า วิจิตรพิสดารกว่า หรือเข้าถึงได้ยากกว่าปราสาทพื้นๆ ที่ชายขอบจังหวัดตาแก้วนี้

หลังจากเพียรถามตัวเองหลายครั้งว่าเหตุใดจึงเกิดความรู้สึกพิเศษกับประสบการณ์เยี่ยมชมปราสาทที่ไม่ถึงกับโดดเด่นสะดุดตาดังกล่าว ผมก็ได้คำตอบว่า ในหลายๆ ครั้ง การพบเห็นสิ่งซึ่งเกินปกติอาจไม่ได้ติดลึกในความทรงจำเท่ากับการประสบสิ่งสามัญที่ค่อยๆ ระดมเข้าสู่ช่องทางสัมผัสของเราด้วยรูปที่แตกต่าง มุมมองที่แปลกตา เสียงที่เสนาะหู และกลิ่นที่หอมอวลอยู่ในใจ

ในแง่นี้ การเยี่ยมชมปราสาทโบราณที่พนมจิโซร์ เนียงเขมา และตนเลบาตี ได้นำผมไปประสบสิ่งซึ่งปรุงประสบการณ์และปรนเปรออายตนะทั้งหลายเกือบครบถ้วน โดยสิ่งเหล่านี้ไม่จำเป็นต้องเกินเลยไปกว่าความธรรมดาอย่างมากมาย

ผมคิดถึงมุมเงยสู่พนมจิโซร์จากจุดเผชิญหน้าที่อาคารโบราณใหญ่ร้าง

กลิ่นดอกสำโรงที่ปราสาทเนียงเขมา

เสียงระนาดของคุณตาที่ตนเลบาตี

แล้วจึงตระหนักว่า หากเปิดใจให้กว้าง ไม่ว่าใครก็สามารถประสบสิ่งพิเศษรอบๆ ตัวได้ไม่ยาก รวมทั้งคงเก็บเกี่ยวประสบการณ์พิเศษจากสิ่งเหล่านี้ได้มากกว่าที่คาดอีกด้วย


บรรณานุกรม

Briggs, Lawrence Palmer. The Ancient Khmer Empire. Bangkok: White Lotus, 1999 (First published in 1951).

เทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี, สมเด็จพระ. เขมรสามยก. กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง, ๒๕๓๖.

สุภัทรดิศ ดิศกุล, ม.จ.. ศิลปะขอม. กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๓๙.

ว่าจะเขียนเรื่องนี้มานานหลายเดือน ตั้งแต่นิตยสาร Positioning ฉบับปก Blog Culture ออกมาใหม่ๆ อ่านไปก็กระตุกต่อมอยากเล่า เผื่อใครยังไม่ได้อ่าน

แต่จนแล้วจนรอดก็ไม่ได้เขียนซักที วันนี้ได้ฤกษ์แล้วค่ะ..

 ---

สิบปีก่อน ถ้าพูดถึงคอมพิวเตอร์หรืออินเตอร์เนต คงมีคนไทยไม่น้อยส่ายหัวไม่คุ้นเคย หรือที่ร้ายไปกว่านั้นคือเข้าขั้นไม่รู้จัก… คุณว่าอย่างนั้นไหมคะ

ไม่น่าเชื่อว่าสิบปีต่อมา คนไทยเกือบครึ่งประเทศรู้จักและใช้งานอินเตอร์เนตจนชิน ปัจจัยบวกอย่างหนึ่งคงเป็นราคาคอมพิวเตอร์และราคาค่าบริการอินเตอร์เนตที่ถูกลงเรื่อยๆ ทำให้ใครๆ ก็หาซื้อได้ บวกกับลัทธิเอาอย่าง และโลกนอกประเทศที่ก้าวนำเรา พร้อมกับเอื้อมมือมาฉุดเราให้ถูลู่ถูกังตามไปเสมอ...

3-4 ปีก่อน เราใช้อินเตอร์เนตเพื่อส่งอีเมล คุยกับคนอื่นๆ ทั้งที่รู้จักและไม่รู้จักในแชทรูม หรือไม่ก็ใช้โปรแกรมคุยกัน อย่างเพิร์ท หรือเจ้าดอกไม้สีเขียว ICQ ดาวน์โหลดข้อมูล โพสความคิดเห็นในเว็บบอร์ด การจะสร้างเว็บไซต์ซักอันฟังดูเป็นเรื่องยากและใช้เงินมากราวกับจะปลูกบ้านซักหลัง ผู้ใช้อินเตอร์เนตมีฐานะเป็นผู้รับสารเสียเป็นส่วนใหญ่ ครั้นจะก้าวขึ้นมาเป็นผู้ส่งสารก็ยากเกินกว่าจะพยายาม ... นั่นเป็นช่วงที่ (เค้า) เรียกกันว่า ยุค web 1.0 ค่ะ

แล้วตอนนี้ล่ะ...

- ทุกวันนี้ มนุษย์ไซเบอร์ทั้งหลายใช้อินเตอร์เนตเพื่อส่งอีเมล แนบไฟล์ขนาดใหญ่โตมโหฬาร แนบไม่ได้ก็เอาไปแปะไว้ในเว็บ บอกลิงค์ให้เพื่อน ให้มาดาวน์โหลดไปเอง

- เราใช้อินเตอร์เนตเพื่อแชทผ่าน  yahoo หรือ msn messenger ชนิดที่ส่งได้ทั้งภาพ เสียง หรือแชทผ่านวีดีโอคาเมรา จะอยู่ไกลข้ามโลกขนาดไหนก็เห็นหน้ากันสดๆ ได้ผ่านจอคอมพิวเตอร์  แถมยังสร้างห้องสนทนาที่เลือกคนในห้องได้เองแค่ปลายนิ้วคลิก

- เราใช้ google กันอย่างเอิกเกริก บางคนถึงกับพูดว่า "ไม่มีอะไรในโลกนี้ ที่ไม่มีในกูเกิ้ล" รายงานของนักเรียนชั้นประถมเริ่มยากขึ้นเรื่อยๆ เพราะคุณครูรู้ว่า “พวกเธอหาข้อมูลได้จากอินเตอร์เนตแน่”

- เราสามารถเป็นส่วนหนึ่งของการเขียนสารานุกรมได้อย่างไม่น่าเชื่อ เพียงแค่เข้าในไปใน wikipedia

- และไม่เพียงแต่เราจะฟังเพลงจากอินเตอร์เนต เรายังเอาเพลง upload ขึ้นเว็บ ให้คนอื่นได้โหลดไปฟัง หรือแม้แต่ดาวน์โหลดเพลงใหม่ล่าสุดที่ยังไม่วางแผงจากอินเตอร์เนต (อย่างผิดกฏหมายนะคะ)

- บางที เราอาจจะถ่ายคลิปวีดีโอสนุกๆ ด้วยโทรศัพท์มือถือ แล้วอัพโหลดขึ้นไปบน youtube ให้คนทั้งโลกช่วยกัน comment

- ทุกวันนี้การเขียนเว็บไซต์ส่วนตัวประเภท Blog ง่ายยิ่งกว่าปอกกล้วย จะเอาชนิดที่มีภาพ มีเสียง หรือมีข้อมูลแบบ real time ก็ทำได้ง่ายๆ แถมบางคนยังมีมากกว่าหนึ่งเว็บอีกด้วย

จะเห็นได้ว่าวิธีการใช้ชีวิตบนอินเตอร์เน็ตของชาวออนไลน์เริ่มเปลี่ยนไป ซึ่งเป็นที่มาของสิ่งที่เรียกว่า web 2.0 ค่ะ

หลักการสำคัญของ web 2.0 ก็คือ ทุกคนสามารถสร้าง content หรือเนื้อหา ขึ้นได้เอง และกระจายออกไปได้ไม่รู้จบค่ะ ไม่มีเงื่อนไขอะไรที่จะมาห้ามไม่ให้ user ผลิตคอนเทนต์เอง ความเห็นและคอนเทนต์ส่วนบุคคลสร้างขึ้นได้ด้วยโปรแกรม tool เยอะแยะมากมาย และโพสต์ขึ้นเว็บได้ทุกเวลา และนับจากวินาทีที่อัพโหลดขึ้นเว็บ คอนเทนต์เหล่านั้นก็พร้อมที่จะสื่อสารกับคนทั่วโลกแบบไม่จำกัดสถานที่ เวลา หรือประเทศ

การปรากฎตัวขึ้นของ web 2.0 ทำให้การสื่อสารทางเดียวของเว็บไซต์สมัยก่อนตกยุค เพราะเมื่อสามสี่ปีก่อน เมื่อเรามีความคิดเห็นต่อเว็บไซต์ หรือบทความอะไรทางอินเตอร์เนต หนทางเดียวที่จะทำได้คือโพสต์ความคิดเห็นลงในเว็บบอร์ด แต่ทุกวันนี้ เราสามารถจะสร้างเว็บไซต์ส่วนตัวในรูปของไดอะรี่ออนไลน์ หรือ Blog เพื่อบอกเล่าความคิด ความเห็น หรือแม้แต่ผลิตคลิปวีดีโอ แล้วโพสต์ขึ้นเว็บให้คนอื่นๆ ได้เข้ามาดู จากผู้รับสาร...จึงกลายเป็นผู้ส่งสารได้ง่ายๆ ผ่านโลกอินเตอร์เนตในยุค web 2.0

Web 1.0 vs Web 2.0

จากยุค web 1.0 ชาวโลกทั้งหลายค่อยๆ ปรับวิถีทางการดำรงอยู่ในโลกอินเตอร์เนตเข้าสู่ Web 2.0 อย่างรวดเร็ว แต่กลับไม่ได้มีจุดเปลี่ยนชนิดหักเห ยุคดิจิตอลน่ะก้าวหน้าไปเรี่อยๆ ค่ะ แต่พวกเราซึ่งเป็นผู้ใช้ต่างหาก ที่ค่อยๆ คุ้นเคยกับมันทีละน้อย ใช้งานจนคุ้นชิน ยอมรับความเปลี่ยนแปลงทีละนิด จนคิดว่ามันเป็นเรื่องธรรมดา ... แต่พอมีคนฉุกใจให้คิด ว่าเราได้ก้าวผ่านวิถีทางการใช้อินเตอร์เนตแบบเดิมๆ มาแล้ว ...ก็ให้ถึงกับตาโต พร้อมกับพยักหน้าหงึกหงัก เห็นด๊วยเห็นด้วย.. คุณคิดเหมือนดิฉันไหมคะ

ถ้ายังลังเลใจอยู่ล่ะก็ ดิฉันจะเปรียบเทียบให้ดูกันง่ายๆ นะคะ ว่าจากยุค web 1.0 เรามาอยู่ในยุค web 2.0 โดยที่มีอะไรเป็นจุดสังเกตบ้าง

web 1.0 ---------------- web 2.0

ICQ -------------------------- MSN

yahoo photo---------------- flickr

Britannica Online----------- Wikipedia

Personal websites---------- Blogging

จะหาอะไรต้องรู้ domain name -------- ง่ายนิดเดียว ไปที่ google.com ซิจ๊ะ

วันนี้ยาวจัง... เดี๋ยวคุณๆ จะเบื่อซะก่อน พอก่อนแล้วกันเนอะ

คราวหน้ามาว่ากันต่อค่ะว่า web 2.0 นำมาสู่ web log และ Blog จนกลายเป็นวัฒนธรรมใหม่ได้ยังไง..

เพิ่งได้ดูค่ะ แน่นอนว่ามันออกจากโรงไปชาตินึงแล้ว แต่ด้วยอานิสงส์ของ ASEAN Film Festival เลยได้ดูในโรงหนังอีกที

หนังรักค่ะ อย่างที่รู้ๆ กันนั่นแหละ คุณอนันดาเป็นพระเอก หล่อบาดใจสาวๆ คุณน้องนางเอกชื่อน้องแอม หน้าตาน่ารักน่าเอ็นดู (คุณชายกลางบอกว่าน้องเค้าเป็นลีดจุฬาด้วยล่ะ)
เรื่องของเรื่องก็คือตาพระเอกนี่เดินทะเล่อทะล่ามาจากไหนไม่รู้ ถูกนางเอกขับรถชนจนความจำเสื่อม จำอะไรไม่ได้เลย คุณน้องนางเอกก็เลยต้องรับภาระเลี้ยงดู พาไปหามดหมอ อยากจะให้จำได้เสียที จะได้กลับบ้านช่องห้องหอไปซะ แต่ทีนี้อยู่ๆ ไปพระเอกนางเอกก็เกิดจะรักกันขึ้นมา ทีนี้พอรักแล้วตาพระเอกก็ไม่อยากจะหายความจำเสื่อมละ

แต่อย่างว่า ไอ้เรื่องที่อยากจำก็ดันลืม ส่วนไอ้เรื่องที่อยากลืมดันกลับจำได้ซะนี่.. เมื่อความทรงจำกลับมา คุณพระเอกแกจำได้ว่าแกเป็นกะเทย ก็ปะเหมาะกับคุณน้องนางเอกรู้ว่าพระเอกเป็นกะเทยพอดี ไอ้เรื่องที่รักกันก็เลยกลายเป็นเรื่องใหญ่ขึ้นมา เสียอกเสียใจกันใหญ่ ..คนดูก็เอาละ ลุ้นสิว่าจะยังรักกันอยู่รึเปล่า หรือพอพระเอกรู้ว่าตัวเองเป็นกะเทยแล้วก็เกิดจะรังเกียจชะนีขึ้นมาซะอย่างงั้น ก็อาจจะเป็นไปได้

สุดท้ายหนังรอมชอมกับหัวใจคนดู เอาเป็นว่ารักกันได้ก็แล้วกัน..
แต่ดูเหมือนจะทำลืมไปเสียอย่างนั้น ว่าจะอธิบายเหตุการ์ณหลังจาก "รัก" กันแล้ว "อะไร" จะเกิดตามมา
ตกลงว่าจะรักกันเฉยๆ อย่างเพื่อนสาวหรือยังไง

-------
จำได้ว่าระหว่างหนังฉายจริงในโรง กลุ่มเกย์โน่นนี่ออกมาประท้วงกันใหญ่
กลุ่มนี้บอกเราว่า กะเทยนี่เป็นกันด้วยใจ เป็นกะเทยแล้วไม่มีทางหายได้ แม้ว่าจะแก้ด้วยการไปชอบผู้หญิงก็ตาม
เพราะฉะนั้น หนังเรื่องนี้อาจเป็นตัวอย่างผิดๆ ให้ครอบครัวที่มีลูกหลานเป็นเกย์ เป็นกะเทย พยายามจับเขาเหล่านั้นให้ไปชอบผู้หญิง เพื่อแก้ไขรสนิยมทางเพศ
....กลุ่มเกย์และกะเทยถือว่าหนังเรื่องนี้แสดงถึงความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนอย่างมากต่อเพศที่สาม
และอาจก่อให้เกิดปัญหาความเข้าใจผิดต่อเพศที่สามได้

----
ส่วนตัวคิดว่า หนังพยายามจะบอกอยู่เหมือนกันว่าคนที่เป็นเพศที่สามเกิดได้จากทั้งหัวจิตหัวใจ แล้วก็เกิดได้จากสิ่งแวดล้อม
ดูพี่ทอมหัวหน้านางเอกนั่นปะไร แกบอกว่าเกิดมาแกก็อยากเป็นผู้ชายละ จะให้ทำไง ก็มันเป็นอย่างนี้นี่ ทางออกของชีวิตเดียวดายของแกก็คือทำงานมันเข้าไป ทำจนเจริญก้าวหน้า เอาให้บ้ากันไปข้างนึง
แต่คุณพระเอกนี่มาอีกแนว มีคุณป้ามาเฉลยให้ ว่าแกถูกเลี้ยงมาในวงการกะเทย ร้องไห้โยเยป้าก็จับทาลิปสติกซะเลย ปรากฏว่าหยุดร้อง เลยให้หลานเอาดีทางนี้มาตั้งแต่เด็ก เรียกว่าไม่รู้ว่าจะเป็นผู้ชายได้ยังไง เกิดมาก็เลี้ยงให้เป็นกะเทยเสียแล้ว..และด้วยการเป็นกะเทยจากสิ่งแวดล้อมนี่แหละที่ทำให้เกิดจุดหักมุมของหนัง ชนิดที่คนดูอย่างดิฉันคิดว่ามีความเป็นไปได้ต่ำมากในโลกแห่งความเป็นจริง

ประโยคเด่นของหนังมีอยู่ว่า
"คนเราจะเป็นสิ่งที่เราเป็น ..สิ่งที่เราอยากเป็น หรือว่า สิ่งที่คนอื่นอยากให้เราเป็น"
"หัวใจสำคัญของการมีชีวิตอยู่...คือเสรีภาพของการ "เลือก" ที่จะ "เป็น" ได้"
(ส่วนตัวคิดว่า "เด่น" แต่ไม่ "เด็ด")

หนังเรื่องนี้เอาคำเด่นที่ว่านี่มาอธิบายการเลือกของทั้งพระเอกและนางเอก
- เลือกที่จะเป็นกะเทยกลับใจ มารักผู้หญิงอีกที เลือกจะรักผู้หญิงได้ แม้จะเคยรักผู้ชายมาก่อน
- เลือกที่จะรักกะเทย โดยไม่สนใจว่ารักแล้วจะได้อยู่ด้วยกันหรือไม่ หรืออยู่แบบไหน แล้วสังคมจะคิดอย่างไร

..มีโอกาสได้อ่านสัมภาษณ์ คุณพงศ์พัฒน์ ผู้กำกับ แกบอกว่าอยากให้หนังเรื่องนี้พูดถึงความรักที่แตกต่าง ไม่ใช่แค่ผู้หญิงรักผู้ชาย หรือคนรวยรักกับคนจน แต่อยากให้มันมีอะไรมากกว่านั้น...ซึ่งอะไรที่ว่าก็คงเป็นกำแพงรสนิยมทางเพศนี่ละกระมัง
เมื่อใจของผู้กำกับอยากให้เราเห็นว่าความรักนั้นเกิดได้ทุกที่ ทุกเวลา และทุกเงื่อนไข หนังเรื่องนี้จึงไม่จำเป็นต้องใช้ตรรกะใดๆ ในการอธิบาย
เพราะความรักมันเป็นเรื่อง subjective ของใครก็ของมัน
หนังเรื่องนี้จึงไม่ได้พูดเรื่องการต่อสู้เพื่อสิทธิกะเทย หรือการอธิบายสาเหตุของการเป็นเพศที่สามอย่างหนักแน่น
แต่บอกว่าเพศที่สามนี่ก็คนเหมือนกัน มีรัก มีสับสน ไม่ต่างกับเพศอื่น
สำคัญอยู่ที่ว่า เราจะจัดการกับความรักอย่างไร
- เลือกจะฝืนกระแสสังคม.. ช่างมันฉันไม่แคร์ ก็รักกัน แค่นั้นพอแล้ว
- หรือเลือกจะทำความรักให้หล่นหาย.. ด้วยการตั้งใจไม่จำ ยอมรับสิ่งที่ควรจะเป็น

ก็อย่างที่โปรโมทแหละค่ะ หนังรัก..ไม่ต้องคิดมาก ความรักชนะทุกสิ่ง
(แม้ว่ามันจะไม่ใช่ตรรกะที่ใช้ได้ในโลกแห่งความเป็นจริงก็ตาม)

 --- ส่วนตัวแล้วคิดว่าเป็นหนังที่ดูสนุก ไม่ต้องคิดอะไรมาก
ชีวิตนี้จะเอาสาระอะไรกันให้มากนักละคะคุณ
ดูหนังเพื่อพักผ่อนดีกว่า...ที่คิดมาได้เท่านี้ก็เหนื่อยมากแล้ว ^^

ปล. ขอยกอานิสงส์ความดีที่ได้ดูหนังเรื่องนี้ให้ปิ๊น ที่เป็นคนชวนไปดู และคุณน้องกลาง ที่ร่วมคณะไปด้วยกัน ^^